The Thermopylae of Rajasthan

(A Poetic Tribute to the famous Battle of Haldighati, fought between the numerically superior and materially prosperous Mughal Empire led by Raja Man Singh and the fiercely Independent Mewar Kingdom led by the famous Maharana Pratap, on 18th June, 1576 CE. The battle is regarded as the Themopylae of Rajasthan for the heroic last stand of Mewar.) 

The Forts of Rajputana shook at the Great Mughals' gumption

with new allies and old foes all seeking redemption.

Yet, on the turmeric colored pass, Mewar's Rana stood tall;  

For his warriors, the battle's a game, with no fear of fall. 

@ Museum, Haldighati

Men, Horses, Elephants all set for glory; 

Ambition clashed with courage, and the result's very gory. 

Near the impregnable Kumbhalgarh, a tryst with blood  was sought,

and with Saffron clad frenzy, the outnumbered Rana's troops fought. 

 

Me at Haldighati Pass

But the forces of the Emperor's trusted lieutenant were not ill prepared,  

and the deadly battle raged on, with hell's cynical glare.  

The adjacent pond became redder and redder with each passing minute;

The victors and vanquished became inseparable with no escape route 

Me at Haldighati

Then at that fateful movement, the noble & sweet stallion Chetak was wounded;

With worse to come, with all hope lost, the Rana’s forces were rounded. 

The Bhils rallied behind Rana, but the battle was long over,  

The bloody day ended, but the battle and the warriors’ deeds remain etched in Mewar’s folkore. 

Samadhi of Chetak, Halighati

"The Thermopylae of Rajasthan" (Poem /Poetic Tribute/ English) 

Maheeth Veluvali, 

16 Saladi Jamindar Street, 

Palakollu. 

Friday, 20eth of March, 2026.

ఓ చింత చెట్టు కథ

(సంక్రాంతి, జనవరి 2026; గ్వాలియర్, మధ్య ప్రదేశ్)  

జిబ్రాల్టర్ అఫ్ ఇండియా గా పేరుగడించిన, శత్రుదుర్భేద్యమైన,  గ్వాలియర్ కోట సందర్శన పూర్తి అయ్యింది. దగ్గర్లో వున్న తెలీ కా మందిర్, సాస్ బహూ గుళ్ళ దర్శనమూ అయ్యింది. తదుపరి మజిలీ హిందుస్తానీ సంగీత సామ్రాట్ తాన్సేన్  గారి సమాధి. 2023 లో గ్వాలియర్ నగరానికి UNSECO World Heritage City of Music గా గుర్తింపు వచ్చింది. హిందుస్తానీ సంగీత సంప్రదాయం లో గ్వాలియర్ ఘరానా (గురు శిష్య పరంపర) చాలా సుప్రసిద్ధమైనది, పురాతనమైనది. ఈ ఘరానా / గురు శిష్య పరంపర కి ఆద్యుడు రాజ రామ తనూ పాన్డే అలియాస్ తాన్సేన్. గ్వాలియర్ నగరవాసి.

సాస్ బహు గుడి దగ్గర నుంచి ర్యాపిడో  బుక్ చేశాను. క్యాప్టెన్ పేరు దీపక్ యాదవ్ గారు. ఏదో బిజినెస్ మెన్ అని చెప్పారు. సాస్ బహు గుడి దగ్గర నుంచి ర్యాపిడో బైకు మీద తాన్ సేన్ సమాధి వైపు కదిలాను. ర్యాపిడో బైక్ గంభీరమైన గ్వాలియర్ వీడి మాధవరావు సింధియా గారి విగ్రహం దాటి, వన్ టౌన్ ఏరియా, మార్కెట్ మీద గా చేరాల్సిన చోట కి చేరాం. తాన్సేన్ గారి సమాధి పక్కనే మహ్మద్ గౌస్ అనే సుఫీ ప్రవక్త సమాధి వుంది, అది చాలా పెద్దది. సమాధి వైపు వెళ్తూనే మెట్ల మీద వున్న ఒకాయన ఉపోద్ఘాతం అందుకున్నారు, తెలిసి తెలియని విశేషాలు చెప్తూ తాన్సేన్ గురించి. లోగా నా తో పాటు వచ్చిన యాదవ్ గారు సమాధి వైపు వెళ్లి సాష్టాన్గపడ్డారు. అక్కడే ఆవరణ లో కంచె వేసిన చింత చెట్టు ఒకటి కనిపించింది. 

అతి కష్టం మీద యాదవ్ గారు ఇంకొకాయన ఆ చింత చెట్టు దగ్గర చాల సాహాసం తో నాలుగు ఆకులు కోసి, అత్యంత వినమ్రంగా నమిలారు.  నేను కుతూహలం గా చెట్టు గురించి వాకబు చేశాను. అది మంచి మహిమ కలిగిన చింత చెట్టు అని, దానికి చింత కాయలు ఏమీ కాయవని, దాని ఆకులు నమిలితే తాన్సేన్ మాదిరి గాత్ర మాధుర్యం కలుగుతుందని నమ్మకం ట. అది అక్కడి ఆచారం ట. సమాధి కి వచ్చి పోయే సందర్శకులు, ముఖ్యంగా ఏటా జరిగే తాన్సేన్ ఉత్సవం అప్పుడు అరి వీర భయంకరాకారం గా చెట్టు బెరళ్ళు ఊడబీకేవారని, చెట్టు ఇంక ఉంటుందో లేదో అన్న దీనస్థితి కి చేరుకున్న కారణంగా దానికి ఒక కంచే వేసి రక్షించారని తెలియవచ్చింది. భలే ముచ్చట వేసింది.

మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ పాదుషా మన్ననలు పొందిన నవరత్నాల లో ఒకరైన తాన్సేన్ గారు బహుసా ఇక్కడే నడుస్తూ ఏదో ఒక రోజు ఈ చెట్టు ఆకులు నమిలి వుండవచ్చు. జనం అది చూసి మానవ ప్రయత్నం తో సాధించిన excellence ని జీర్ణించుకోలేక సంగీత పాండిత్యాన్ని చింత చెట్టు కి అపాదిన్చారేమో.  లేక, నిజంగా తాన్సేన్ గారి ప్రతి చర్యని గౌరవంగా అనుకరించాలనే ఉత్సాహం ఏమో, అది కాక పొతే నిజంగా చింత చెట్టు ఆకులకి మహత్తు వుందేమో. 

నన్ను కుడా నమలమన్నారు. సరే, ఇంక ఇప్పుడు వచ్చే గాత్ర మాధుర్యం తో నేను తాన్సేన్ లాగా రాగ మల్హర్, రాగ దీపక్ లు పాడినా, పోషించే అక్బర్ పాదుషాలు లేరు గా. దీనం గా చూస్తున్న ఆ చింత చెట్టు వైపు మరీ పుష్పవిలాపం టైపు లో ఫీల్ అవ్వకపోయినా, ఆకులు నమిలే ఆ ఆఫర్ ని సున్నితంగా తిరస్కరించాను.  

ఓ చింత చెట్టు కథ  (Telugu Story)

Maheeth Veluvali,
16 Saladi Jamindar Street, Palakollu,.

16th of March, 2026. 

@ The Eye of Mewar

 

@ Kumbhalgarh

(January 2026 - Kumbhal Fortress / Kumbhalgarh, Rajasamand District, Rajasthan)

Like happy maids accompanying a shy bride, the distant Aravallis offered a teasing glimpse at first. With each passing minute, they appeared much larger and more visible. It was my first time in Rajasthan, and I’m about to set my eyes on Kumbhal Fortress / Kumbhalgarh, the Eye of Mewar…   @ Ram Pol, Kumbhalgarh I sped through the dusty, long winding road from Udaipur, in a car, on an unusually hot January Day smitten by the vibrant yet turbulent past of Mewar; a mix of medieval history and popular myth. My cab driver Dileep asked if Chittorgarh was in my itinerary, and on my reply that it wasn’t, quipped with a smile - “गढ़ तो बस चित्तौढग़ढ़ बाकी सब गढ़ैया”   @ Ganesh Temple, Kumbhalgarh It was nearly afternoon when the destination arrived, almost a 70 Kms sojourn. Dal Bhati Churam Kumbhal Fortress / Kumbhalgarh is a Hill Fort abutting the Aravalli ranges in Rajasamand District of Rajasthan. It is a UNESCO World Heritage Site, as a part of the Six (6) Hill Forts of Rajasthan. It is the second most impressive fortress in Mewar region, and perhaps the most impregnable fortress in India. Commissioned by Maharaja Kumbhakarna Singh / Rana Kumbha, Sisodia Rana of Mewar, in 15th Century CE, the fort is known as 'Eye of Mewar' and is well noted for its 36 kms long Fort Wall / Fortification that is the longest in India and second longest in Asia / World, earning the well deserved moniker "Great Wall of India".  There are around 300 Jaina and 60 Hindu Temples within the Fortress, and Maharana Pratap of Mewar was born here. It is a worth visiting surreal Fortress that satisfies the lust of every thrill seeker and history lover. The view from the Fortress overlooking the extensive Great Wall of India, the Aravalli ranges and the Kumbhalgarh Wildlife Sanctuary offered an exhilarating experience. @ Kumbhalgarh   On my return, I had the pleasure of savouring the iconic dish of Rajasthan, the Sumptuous Dal Bati Churma, which made me satisfied and sleepy. The iconic fortress gave way to the rusty and idyllic pass of Haldighati, the site of the namesake battle (18 June 1576 CE) fought between the numerically superior and materially prosperous Mughal Empire (led by  Raja Man Singh) and the fiercely Independent Mewar Kingdom (led by the famous Maharaja Maharana Pratap), regarded as Rajasthan's Thermopylae.     @ Aravallis

(To be Continued..) 

         

@ The Eye of Mewar.
Maheeth Veluvali,
16 Saladi Jamindar Street, Palakollu,.
27th of February, 2026.

మిస్సైన ట్రైన్....మిస్సవ్వని లింగరాజ స్వామి దర్శనం

సాయంత్రం 5.45 అవ్తోంది. పూరి బడా దందా (గ్రాండ్ రోడ్) లో రోడ్డు మీద వున్న చిన్న చిన్న షాపులను చుస్తూ Twills దగ్గర ఆగి రాపిడో బైక్ బుక్ చేసుకున్నా రైల్వే స్టేషన్ వరకు. జగన్నాధ స్వామి దర్శనం బాగా జరిగింది. చాలా కాన్ఫిడెంట్ గా పూరి – తిరుపతి ఎక్ష్ప్రెస్స్ 6.40 కి అని ధీమా గా, ట్రైన్ లో తినడానికి దొరుకుతాయి, కానీ, దగ్గర్లో వున్న ఒక వెజిటేరియన్ హోటల్లో వెజ్ బిర్యాని ప్యాక్ చేయించి, పూరి స్టేషన్ బయట అటూ ఇటూ పచార్లు చేశాను. మంచి క్షేత్రము, పైగా పుట్టిన రాష్ట్రం కదా, వదల బుద్ధి అవ్వట్లేదు. అదిగో అప్పుడే కనిపించింది, రోడ్డు మీద ఒక కొట్టు...

చానా పోడ, రసగుల్లా, రసమల్లై, చానా గజా స్వీట్ల కొట్టు. జనం ఎగబడి కొంటున్నారు. సరే, టైం వుంది కదా అని తీరికగా చుస్తూ, ఒక పావు కేజీ చానా పోడ ప్యాక్ చేయిచాను ట్రైన లో స్వాహా చేద్దాం అని. 6.20 అవ్తోంది. దగ్గర లోనే పూరి స్టేషన్ కన్పిస్తోంది. కాస్త పక్క గా వెళితే ఒక చిన్న ఖిల్లీ బడ్డి కనిపించింది. ఎలాగో వచ్చాం కదా, ఇంకా జస్ట్ 20 నిమషాల్లో ఒక 5 నిమషాల్లో  స్టేషన్ కి వెళ్ళిపోవచ్చని ధీమా గా ఒక వాటర్ బాటిల్, ఒక మీథా పాన్ (ఖిల్లీ) కట్టించా. పక్కన ఎవరో హిందీ లో Where is my Train app చుస్తూ కంగారు పడుతున్నారు. ‘ఆప్ భీ పూరి తిరుపతి పకడ్నా హైన్ క్యా’ అని మాట కలిపాను. నా మాట విని అప్పటి వరకు సైలెంట్ గా వున్న ఖిల్లీ బడ్డి ఆయన చక్కని శ్రీకాకుళం యాస లో ‘ఏటి బాబు? మీరు పూరి టిరుపతి కా? మరేటి, ముందే చెప్పొచ్చుగా, అది ఎప్పుడో ఎల్లిపొంది అనుకుంటా’ అని అన్నారు. కంగారు గా నేను అప్పుడు Where is my Train app ఓపెన్ చేసి చూసా, ట్రైన్ కరెక్ట్ టైం పూరి లో సాయంత్రం 6.30.  నాకు ఖుర్దా రోడ్ జంక్షన్ నుంచి బుక్ అయ్యింది టికెట్, ఈ ట్రైన్ తదుపరి స్టాప్ అయిన ఖుర్దా రోడ్ జంక్షన్ నుంచి 7.40 కి బయల్దేరుతుంది. పూరి నుంచి ఖుర్దా కి unreserved ticket తీసుకున్నా, 7.40 అనే టైం మాత్రమే రిజిస్టర్ అయ్యింది బుర్రకి, ఆ దెబ్బ తో పూరి లో 6.40 కి బయల్దేరుతుంది అనుకున్నా, అవివేకంగా!

అదిగో అప్పుడే కనిపించింది, రోడ్డు మీద ఒక కొట్టు...

 

చేసేదేమీ లేక, గబా గబా ప్లాట్ఫారం మీదకి పరిగెట్టా, పూరి తిరుపతి ఊసే లేదు. సమయం 6.41. చావు కబురు చల్లగా అన్నట్టు 6.39 కి బయల్దేరింది ట పూరి నుంచి ఆ ట్రైన్. ప్రయాణాలలో ఎప్పుడూ జాగ్రత్త గా వుండే నాకు ఒక ఎదురుదెబ్బ. ఇంత లాంగ్ ట్రైన్ ఎప్పుడూ మిస్ చెయ్యలేదు. తర్వాత రోజు ఉదయమే వెళ్ళాలి ఆఫీసు కి. ఎక్కువ శెలవులు పెట్టలేను కొన్ని పరిస్థితుల దృష్ట్య. స్టేషన్ బయటకి వచ్చి చూసా. రోడ్ మీద వెళితే ఖుర్దా 59 కి.మీ లు. సుమారు 50 నిమిషాలలో వెళ్ళాలి ఇదే ట్రైన్ క్యాచ్ చెయ్యాలి అంటే. పూరి నుంచి నెక్స్ట్ ట్రైన్ వెంటనే లేదు. ఆటో వాళ్ళ తో మాట్లాడి చూశా, ఏమి అర్ధం అవ్వలేదు. 

అప్పుడే స్టేషన్ బయట ఒక కారు బుక్ చేస్కున్న మధ్య వయస్సు దంపతులు భద్రక్ వెళ్ళడానికి సిద్ధంగా వున్నారు, ఆ బండి అతనికి నా పరిస్థితి వివరించి, ఖుర్దా లో దిగబెట్టమన్నాను. అది దారి కాదు, కాస్త deviate అవ్వాలి వారి రూట్ కి. గట్టిగానే అడిగారు, బేరం కుదిరింది. మార్గ మధ్యలో టెన్షన్ పడుతూనే వున్నాను, ఖుర్దా లో ట్రైన్ అందుతుందా లేదా అని. ఇంట్లో మమ్మీ, డాడి కి, విజయవాడ లో మా శ్రీమతి కి ఫోన్ చేసి చెప్పాను పరిస్థితి, కంగారు పడొద్దని, ఎలాగోలా ట్రైన్ క్యాచ్ చేస్తానని, అది మిస్ అయతే, తర్వాత ట్రైన్ కి అయినా వచ్చేస్తానని. Traffic భయంకరంగా వుంది. దానికి తోడు, భద్రక్ వారు పూరి శివార్లలో కాసేపు కారాపి, కాజాలు కొన్నారు. అప్పుడే నాకు జ్ఞానోదయమయింది. ఖుర్దా లో ఈ ట్రైన్ మిస్ అవతానని అర్ధమయ్యింది. ప్రతీ సారి పూరి జగన్నాథుని దర్శిన్చుకున్నప్పుడు భువనేశ్వర్ లింగరాజ స్వామిని కుడా దర్శించుకోవడం అలవాటు. ఈ సారి కుదరలేదు, ప్లాన్ చెయ్యలేదు, అది ఒక వెలితి లా అనిపించింది. సర్లే, ఎలాగో ట్రైన్ మిస్ అవ్తాను, ఇంక బాధ ఎందుకు, ఒక సారి దర్శించుకుందాం అని నిర్ణయించుకున్నాను. పర్సు తేలికపడబోతోంది. మనస్సు కూడా తేలికపడింది.

లింగారాజ శివాలయం సింహద్వారం వద్ద 

నా ఈ కొత్త ఆలోచన ని వెంటనే ఫోన్ లో ఇంట్లో వాళ్ళకి, శ్రీమతి కి చెప్పి, కారాయనకి చెప్పి, ఎలాగో వారికి దారే కాబట్టి భువనేశ్వర్ లో దిమ్పెయ్యమన్నాను. ఖుర్దా స్టేషన్ దాటేసరికి రాత్రి 8.20 అయ్యింది. నేను క్యాచ్ చేయదలచిన పూరి తిరుపతి 7.56 కి ఖుర్దా నుండి ఆంధ్ర వైపు పరుగులు పెడుతూ వెళ్ళిపోయింది. కాసేపు కారాయన తో భద్రక్ గురించి, అక్కడే వున్న భిత్రకనిక జాతీయ పార్క్ గురించి మాట్లాడాను, మొసళ్ళకు బాగా ఫేమస్. Anaconda సినేమ అక్కడే తీసారన్నట్టు వుంటుంది ట.  ఓ కంట రాజమహేంద్రవరం వైపు వెళ్ళే ట్రైన్లను ఆన్లైన్ లో గమనిస్తూనే వున్నాను. విచిత్రమేమిటంటే, ఆ లైన్లో పూరి తిరుపతి తప్ప అన్ని లేట్ లో నే నడుస్తున్నాయి. 

భువనేశ్వర్ భారుండా సెంటర్ లో ఆగేసరికి రాత్రి 9.00 దాటింది. ఒక ఆటో ని మాట్లాడుకుని లింగరాజ మందిరం వైపు పరుగులు పెట్టాం. గుడి తెరిచి వుంటుందో లేదో తెలీదు ఆ సమయంలో. రెండు చోట్ల రోడ్ బ్లాకు! చిరాకు వస్తోంది. చివరకి గుడి దగ్గరకి వచ్చేసరికి 9.35 కావొస్తోంది. పక్కనే ఆటో పార్క్ చేసి, ఆటో ఆయన పరుగు పరుగున సింహ ద్వారం వైపు వెళ్లారు, నా కోసం గుడి తెరిచి వుందో లేదో చూడడానికి. ఆశ్చర్యం గా తెరిచి వుంది. లగేజి ఆటో లో వుంచేసి, మొబైల్ / చెప్పుల కౌంటర్ మూసేసిన కారణంగా, అక్కడ డ్యూటీ లో వున్న పోలీసులను రిక్వెస్ట్ చేసి, వారి వద్ద మొబైల్ పెట్టి, పరుగు పరుగున లోపలకి వెళ్లాను.

లింగరాజ మందిరం (Lateral View)

గుడి లో ఎవ్వరు లేరు, ఆ రోజుకు ఆఖరి భక్తుణ్ణి నేనే! 8-9వ శతాబ్దాల లో సోమవంశ గజపతులు కట్టించిన లింగరాజ మందిరం భువనేశ్వర్ లోకెల్లా అత్యంత పెద్దదైన, ప్రతిష్టాత్మకమైన శివాలయం. హరి హరక్షేత్రం, గుప్త కాశి, పార్వతీ దేవి మూలంగా ఇక్కడే కీర్తి-వాసర రాక్షస సంహారం జరిగినది అని, ఏకామ్ర క్షేత్రమని అని ప్రతీతి. భోళా శంకరుడు భళా అని మెచ్చినట్టు గా ప్రసన్నంగా చాల చక్కగా దర్శనం అయ్యింది. లింగరాజ దర్శనం అవ్వకుండా వెనుతిరిగాననే వెలితి పటాపంచాలయ్యింది. కళ్ళు చమర్చాయి. Deula / విమాన శిఖరం చుస్తూ ‘నమస్తే అస్తు భగవన్...’ అని స్మరించుకున్నాను.

తిరిగి ఆటో ఎక్కి, భువనేశ్వర్ స్టేషన్ చేరేసరికి 10.00 అవ్తోంది. 10.11 కల్లా సంత్రగాచ్చి – తిరుపతి సుపర్ఫాస్ట్ వచ్చింది. ఈ లోపు ఆన్లైన్ లో టికెట్ తీసేసా, ఎదురుకుండా ఆగిన బోగి లో ఎక్కేసా. ఒక సైడ్ లోయర్ లో సెటిల్ అయ్యి, టి.టి. గారి కోసం వెయిట్ మొదలెట్టాను. ఈ లోగా, ఆకలి గుర్తుకి వచ్చింది. సంచి లో కాస్త ముద్ద అయిన చానా పోడ సేవించాను.

పూరి శ్రీ క్షేత్రం / జగన్నాథ మందిరం వద్ద 

మొత్తానికి ఒక చిరు సాహాసం. అన్ని సందర్భాలలో అన్ని అనుకునట్టు ప్రణాళిక ప్రకారం జరగవు. పంచతంత్రం ముడు చేపల కథ లో లాగా సందర్భానుసారం సమయస్పూర్తి గా అల్లుకుపోవాలి అని మాట. మిస్సైన ట్రైన్ కంగారు పెట్టినా, మిస్సవ్వని లింగరాజ స్వామి దర్శనం హాయి కలిగించింది.

కొసమెరుపు – నేను మిస్సైన పూరి తిరుపతి తర్వాతి రోజు రాజమహేంద్రవరానికి ఉదయం 9.15 కి చేరింది. నేను తర్వాత ఎక్కిన  సంత్రగాచ్చి – తిరుపతి సుపర్ఫాస్ట్ దానికన్నా తొందరగా 8.52 కే దిమ్పేసింది నన్ను రాజమహేంద్రవరం లో....             

 

మిస్సైన ట్రైన్....మిస్సవ్వని లింగరాజ దర్శనం (Telugu Story)

Maheeth Veluvali,
16 Saladi Jamindar Street, Palakollu,.

17th of February, 2026.